श्रीसमर्थ वाङ्मयातील प्रयत्नवाद

१७व्या शतकाच्या प्रारंभीची वर्षे; हिंदुस्थानात यवन स्थिरावलेत, त्यांची पुंडाई वाढलेली आहे, मोठ्या प्रमाणावर  हिंदूंना  बळजबरीने धर्मांतर  करायला  भाग  पाडले जात आहे, मंदिरं लुटली जात आहेत, पाडली  जात आहेत आणि  महाराष्ट्र प्रांतातील प्रजा मात्र सगळं काही  दैवावर  सोडुन निवृत्तीमार्ग  स्वीकारत गप्प  बसून  आहे!

..आणि  या  अश्या बिकट परिस्थितीमध्ये इ.स.१६०८ मध्ये जांब या गावी ठोसर  कुटूंबात एक ओजस्वी नररत्न जन्म  घेते, जे पुढे जाऊन 'महाराष्ट्र-धर्म'  काय आहे ते  सांगते, 'प्रपंच करावा  नेटका'  असे ठणकावते  व  'यत्न तोचि  देव  जाणावा'  असे सुनावते ...

.. ते  द्रष्टे, कालातीत, एकमेवाद्वितीय संत श्री समर्थ रामदास स्वामी!

समर्थानी त्या काळातील राजकीय, सामाजिक आणि  भारतीयांचे  वैयक्तिक जीवन  जवळुन अनुभवले आणि त्या मानवी जीवनाच्या सूक्ष्म निरीक्षणावर आधारीत कसदार साहित्त्याची निर्मिती केली. त्यात मनाचे श्लोक, दासबोध, रामायण, आत्माराम, करुणाष्टके, स्फुट श्लोक, मनोबोध, लघुकाव्ये, अभंगे, पदे, ललिते, आरत्या, इत्यादींचा समावेश आहे. परंतू या सर्व साहित्यात 'दासबोध' हा ग्रंथ प्रपंच आणि  परमार्थ यांचा  समन्वय साधणारा;  

प्रयत्नवाद, जीवनव्यवहार, आणि भक्तीमार्ग यांचा समतोल साधणारा असा ग्रंथशिरोमणी मानला जातो. समकालीन  प्रचलित असलेला भक्तिमार्ग, ‘निवृत्तिमार्ग  व ‘प्रपंच पराङ्गमुखता यांचा पगडा समाजावर घट्ट  बसलेला असताना समर्थांनी प्रयत्नवादाचा केलेला भक्कम पाठपुरावा त्यांच्या विपुल  साहित्यात ठायीठायी आढळतो. त्यांचे प्रयत्नवादाचे  विचार  नक्कीच  काळाच्या  कैक वर्षे पुढे होते! 

“यत्न तो देव जाणावा अंतरी धरिता बरे” असे म्हणून प्रयत्न आणि परमेश्वर हे एकच आहेत याची जाणीव पहिल्यांदा समर्थांनी भारतीय समाजाला करून दिली. 'यत्नाचा लोक भाग्याचा । यत्नेवीण दरिद्रता', 'करील यत्न जीतुका । तयास लाभ तीतुका ॥' ते प्रयत्नवादाचे पुरस्कर्ते होतेच ; पण दैववादाचे खंडनकर्तेही होते! 'कर्मरेखा, कपाळीची रेघ, प्रयत्नाने पुसता येते' असा समर्थाचा सिद्धांत आहे. ते म्हणतात, ' रेखा तितुकि पुसोन जाते। प्रत्यक्ष प्रत्यया येते।' (दासबोध १५-६-९) आणि ती रेखा पुसण्यासाठीच ते सांगतात की  प्रयत्न ,साक्षेप, विवेक, बुद्धियोग इ. गुणांची आवश्यकता आहे.

प्रयत्नवादाची संकल्पना विशद करताना सुरुवातीला समर्थ एक गोष्ट सांगतात. एक दुर्दैवी व करंटा माणूस जो आळशी व खादाड होता, कर्जबाजारी होता, धड खायला नव्हते, जेवायला नव्हते, अंगावर घ्यायला वस्त्र नव्हते, अंथरायला नव्हते, पांघरायला नव्हते, राहण्यास झोपडी नव्हती, सोयरे वा मित्र नव्हते. तो विचारतो, “स्वामी, मी काय करू? कोणती आशा जीवाशी धरू? कसे जगू”? (दासबोध १२-९)

त्याला उत्तर देताना समर्थ म्हणतात -

लहान थोर काम काही । केल्यावेग़ळे होत नाही । करंट्या सावध पाही । सदेव होसी (१२-९-६)

अंतरी नाही सावधानता । यत्न ठाकेना पुरता । सुखसंतोषाची वार्ता । तेथे कैची  (१२-९-७)

म्हणोंन आळस सोडावा । यत्न साक्षेपे जोडावा । दुश्चित्त पणाचा मोडावा । थारा बळे(१२-९-८)

समर्थ सांगतात की काम कोणतेही असो ,लहान किंवा मोठे, ते करावे लागते. ते काम चांगले होण्यासाठी प्रयत्न करावा लागतो .त्यासाठी मनात दक्षता घ्यावी लागते ,सावधानता ठेवावी लागते ,सावधानता नसेल तर शेवटपर्यंत प्रयत्न होत नाहीत .दीर्घ प्रयत्न झाला नाही ,तर सुख संतोष होत नाही .म्हणून माणसाने आळस सोडावा ,चिकाटीने प्रयत्न करावा ,मन निराश होऊ देऊ नये ,मन मागे फिरू देऊ नये .त्यासाठी जीवन पध्दती कशी असावी ते समर्थ सांगतात:

प्रात:काळी उठत जावे । प्रात:स्मरामि करावे । नित्य नेमे स्मरावे । पाठांतर । । १२-९-९

सकाळी लवकर उठावे, उठल्यावर भगवंताचे स्मरण करावे, पूर्वी पाठ केलेल्याची उजळणी करावी ,नवीन पाठ करण्याचा नियम करावा, निर्मळ होऊन देवपूजा करावी, मग फलाहार करावा, व्यवसाय करताना कोण आपला आहे आणि कोण आपला नाही, हे नीट ओळखून काम करावे. सर्व ठिकाणी सावधानता ठेवून नीतिमर्यादा पाळावी. लोकांना त्रास होणार नाही या पद्धतीने काम करावे, मनन, चिंतन करावे माणसाने आपले मन प्रसन्न ठेवून आत्मसुधारणेच्या मागे लागावे. आळस टाकून प्रयत्न करावा. काही झाले तरी प्रयत्नांची कास सोडू नये. प्रयत्न करताना, काम करताना आजूबाजूच्या लोकांना खूश ठेवावे. कोणाचे मन दुखवू नये. लोकांमध्ये वावरताना आपले बोलणे आणि वागणे यात फरक नसावा नाहीतर लोक आपल्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करतील.कोणाला काही विचारायचे असल्यास थोडक्यात पण नेमकेपणाने विचारावे ,सांगताना पाल्हाळ लावू नये ,कोणतेही काम दुस-याला पसंत पडेल असे करावे ,आपल्याकडे येणा-याचे समाधान करावे ,बुध्दी चे सामर्थ्य वाढवावे असे समर्थ म्हणतात निरपेक्षपणे प्रयत्नपूर्वक कार्य करीत राहिल्यास कर्मयोग्याचे गुण आपल्या ठिकाणी येतात व प्रारब्धही अनुकूल होते.

माणसाने प्रयत्न करताना तसेच प्रत्येक ठिकाणी (प्रपंचात, व्यवहारात) आपली बुद्धी वापरली पाहिजे. एका अकलेवाचून या जगात दुसर्‍या कशाला महत्त्व नाही. म्हणून अक्कलहुशारीने प्रयत्न केला पाहिजे.

अकलबंद नाही जेथे ।

अवघेचि विश्कळीत तेथे।

येके अकलेवीण तें। काये आहे ॥ (१२.९.२८)

अशा रीतीने वागल्यास करंटेपणा शिल्लक राहणार नाही पण प्रयत्न केल्याशिवाय काही मिळत नाही,

समर्थ सांगतात की भक्तांनी क्रियाशून्य, आळशी  बनू नये. देव सदा सर्वदा सानिध्य आहे. अल्पधारिष्ट्याने पाहा, चांगली कामे कर. कामे  करता करता देवाच्या  कृपाळूपणाचा अनुभव  येत  राहिल. ("सदा सर्वदा  देव सन्निध आहे । कृपाळूपणे अल्प धारिष्ट पाहे ।")

समस्तामध्ये सार साचार आहे

कळेना तरी सर्व शोधूनि  पाहें  (मनाचे श्लोक - ७५)

सर्व यशस्वी जीवनाचे सार म्हणून काय असेल तर श्रमावरील निष्ठा. आचरणास प्राधान्य देणे. साचार म्हणजे सदाचरण हे भक्तिमार्गातील आधारभूत तत्त्व आहे. पुढे ते असेही म्हणतात की जीवनात ध्येय असावे पण ते मोठे असावे. (मना अल्प संकल्प तोही नसावा। याच्यावरून 'Not failure but low aim is crime!' हे आठवते)

प्रयत्नवादाच्या संदर्भात समर्थांच्या दासबोधातील आणखी काही मौक्तिक-पंक्ती -

मनी धरावे ते होते।विघ्न अवघेचि नासोन  जाते। कृपा केलीया रघुनाथे । प्रचित येते । (६.७.३०)

आळसें निद्रा वाढली।आळसें वासना विस्तारली।आळसें सुन्याकार जाली!सद्बुद्धी निश्चयाची। (८.६.३४)

कष्टेविण फळ नाही। कष्टेविण राज्य  नाही । केल्याविण होत  नाही । साध्य  जनीं । (१८.७.३)

आपली दुःखे, आपले अपयश, आपले दारिद्र्य यांचे खापर दैवावर, प्रारब्धावर फोडावयाचे व त्या सबबीखाली आपले अवगुण, आपला आळस, आपला गलथानपणा झाकुन ठेवायचा, या दैववादी लोकांच्या प्रवृत्तीवर समर्थांनी तीव्र टीका केली आहे. (दासबोध, १२-२) ते म्हणतात, संसारात एक सुखी होतो, एक दुःखी होतो. याचे कारण सांगताना लोक 'प्रारब्धावरी घालिती.' आपल्या हातून अचूक यत्न होत नाही, म्हणून आपल्याला यश येत नाही, आपल्या ठायी अवगुण आहेत, म्हणून 'केले ते सजेना,' हे लोक जाणत नाहीत. 'दुसऱ्यास शब्द ठेवणे, आपला कैपक्ष घेणे, पाहों जाता लौकिक लक्षणे, बहुतेक ऐसी.' आपल्या पराभवासाठी दैवाला, नाही तर दुसऱ्या कोणाला तरी जबाबदार धरण्याचीच बहुतेकांची वृत्ती असते. पण हे सर्व चूक आहे. आपण पुरेसा प्रयत्न करत नाही, योग्य  दिशेने प्रयत्न करत नाही, हेच खरे कारण असते. गुण अनेकांच्या ठायी असतात, पण योग्य प्रयत्न नसेल तर त्यांचा उपयोग काय ? 'जेवरी चंदन झिजेना । तंवरी सुगंध कळेना.' त्यामुळे इतर वृक्ष व चंदन हे सारखेच ठरतात. म्हणून माणसाने झिजले पाहिजे. 'येत्न सिकवण' या समासात (१३,९) समर्थांनी हाच विचार मांडला आहे.

समर्थ सांगतात, ‘रेषा तितुकी पुसोन जाते’म्हणजे या नशिबाच्या रेषा नाहीशा होतात, बदलतात; पण केंव्हा, तर आळसाला थारा न देता माणसाने सतत नेटाने प्रयत्न करीत राहिले, तर दैवही त्याला अनुकूल होऊ लागते. समर्थ म्हणतात, “प्रयत्न करीत असताना माणसाने सावधगिरी बाळगली पाहिजे. तेथे सावधानता, सजगता नसेल तर प्रयत्न नीट होत नाही. यासाठी माणसाने आळस सोडुन चिकाटीने प्रयत्न करावा. प्रयत्न करीत असताना काही वेळा मन साशंक होईल, काही वेळा निराश होईल, तरीही मनाला निर्धाराने (साक्षेपाने) प्रयत्न करायला लावावे. मनातील साशंकता, नैराश्य बाजूला ठेवून प्रयत्न करावा.”

आणि असा प्रयत्नवाद  चोखाळून यश संपादन  झाले  तर ते डोक्यात  जाऊ  नये, 'मी'पणाचा   गर्व  होऊ  नये, अहंकाराची बाधा  होऊ  नये म्हणून समर्थानी एक अत्यंत मौलिक सिद्धांत सांगितला आहे.

रघुनाथ स्मरोनि कार्य करावे ।

ते तत्काळचि सिद्धी पावें।

कर्ता राम हे असावें।  (६.७.३३)

जे सर्व आहे ते भगवंताच्या मालकीचे असून आपण केवळ त्याचे विश्वस्त म्हणून काम करायचे आहे असे मानून कार्य  करत राहावे . ‘भगवंत कर्ता व आपण फक्त विश्वस्त  किंवा  माध्यम’ हे एकदा पक्के मानले की मग गर्वाचा प्रश्नच उरत नाही! (यात  त्यांनी  गीतेचे सार विलक्षण सहजतेने गुंफलेले आहे!)

थोड्या वेगळ्या दृष्टीकोनातुन पाहिले तर, श्री समर्थ रामदासस्वामीना ‘भारतीय व्यवस्थापन शास्त्राचे जनक’ असे नक्कीच संबोधता येईल! 'मराठा तितुका मेळवावा आणि महाराष्ट्रधर्म वाढवावा' यानुसार माणसे जोडावीत आणि सांघिक/एकत्र  काम करून  समाज-संघटन/राष्ट्र-उभारणीचे महान कार्य पूर्णत्वास न्यावे म्हणणारे समर्थ नेतृत्वाचे, एकसंध समाज-निर्मितीचे, राष्ट्र-निर्मितीचे धडे देतात १७व्या  शतकात! त्यांनी निर्माण केलेले देशातील ११०० मठ हे समर्थांच्या संघटन कौशल्याचे उत्तम उदाहरण आहे. सर्वसामान्यांचा  व्यक्तिविकास असो  वा राजनीतीतील नेतृत्व, दासबोध  (आणि खास करून दासबोध /येत्नशिकवण १२.९) आपणास खूप काही शिकवतो.

आजच्या  काळातील व्यवस्थापनशास्त्रातील मान्यवरांना , स्टार्टअप्स किंवा यशस्वी व्यक्तींना पण  त्यात स्वकर्म, उद्योगशीलता, साक्षेप (मनाचा दृढ निर्धार, निश्चय) , सावधपणा ही मोलाची चतुःसूत्री मिळेल.  याशिवाय संभाषणकला, व्यक्तिमत्त्वविकास , people-skills इ. शी निगडित अशी अनेक प्रेरणात्मक विचार-रत्ने आढळतील. त्याहूनही महत्त्वाचे  म्हणजे आजची युवापिढी; जी समाज-माध्यमांवर आपला बहुमोल वेळ विनाकारण  खर्च  करत असते व येन केन  प्रकारेण झटपट श्रीमंत  होण्याची  दिवास्वप्ने पाहत असते, त्यांच्यासाठी तर हे  झणझणीत अंजन ठरावे!

श्रीसमर्थ रामदास स्वामींचा प्रयत्नवाद आजही प्रत्येकासाठी प्रेरणादायक आहे. श्री समर्थांच्या जीवनात प्रज्ञा आणि श्रद्धा, कर्म आणि संन्यास , परोपकार आणि अनासक्ती, एकांत  आणि  लोकसंग्रह  यांचा  समतोल  संगम  साधल्याने  त्यांचे  जीवन सत्पुरुषांनासुद्धा आदर्शवत  आहे! मानवी जीवनातील समस्यांवर प्रारब्ध मानुन गप्प न बसता प्रयत्नांनी मात करता येते. "कर्मेवीण नसे समाधी" या त्यांच्या विचाराचा आजही मोठा अर्थ आहे. ‘प्रयत्न, परिश्रम आणि शुद्ध आचरण’ यांची सांगड घालूनच जीवन सुखी होऊ शकते ही त्यांची शिकवण आजही सार्थ ठरते.

..आणि  यामुळेच ३५०+ वर्षांपूर्वी  लिहिलेले समर्थांचे साहित्य केवळ  पोथीनिष्ठ, धार्मिक न राहता अक्षर वाड.मय ठरते, या २१व्या  शतकात, संगणकाच्या / कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence)च्या युगातही कालानुरूप ठरते आणि यातच श्री  समर्थ  रामदासस्वामींचे एकमेवाद्वितिय  स्थान अधोरेखित  होते!

जय जय रघुवीर समर्थ ।

 

-प्रशांत  पिंपळेकर

India – A Developed Nation by 2047?

 

Late President APJ Abdul Kalam famously dreamed of a Developed India in 2015. In his book ‘India 2020’, he strongly advocated an action plan to develop India into a strong nation, rather a knowledge superpower and Developed Nation by the year 2020.  May be, it was not backed by the political will; we also know that India (along with the rest of the world) was hit by Corona pandemic so Indian economy contracted only to bounce back by 2021! But everybody had forgotten about the Developed India dream by then.

Hon’ble Prime Minister Narendra Modi revived that dream in 2022 under his ambitious ‘Vikasit Bharat 2047’ plan. It is to match with the completion of 100 years of Independent India.  Modiji expects India’s youth to have lion’s share in making India a Developed country.

While I have no doubts about the noble intentions of Mr. Modi (having seen India progressed remarkably well in the last decade), I see a complete absence of the discussion by intelligentsia as well as opposition parties. Instead of sounding it just as a dream (or more as an election promise), it needs to be seen as a commitment of the highest order made to every citizen of India. More importantly, it needs to spell out what exactly is meant by a ‘Developed nation’. Merely saying Infrastructure development, social development, technological advancement etc. will not help unless there are measurable parameters. Unfortunately, I didn’t find any document/announcement by GoI giving the desired details or quantification of objectives.

Which criteria are to be used and which countries can be classified as being developed are subjects of debate. Different definitions of developed countries are provided by the International Monetary Fund and the World Bank.

In general, a developed country, or advanced country is a sovereign state that has a high quality of life, developed economy, and advanced technological infrastructure relative to other less industrialized nations. Most commonly, the criteria for evaluating the degree of economic development are the gross domestic product (GDP), gross national product (GNP), the per capita income, level of industrialization, amount of widespread infrastructure and general standard of living.

Characteristics of developed countries include: 1) a high per capita income, 2) a diverse industrial mix, including a large services sector; 3) a developed financial system, 4) people having a longer life expectancy at birth, and 5) a well-developed educational system.

Unlike GDP per capita or per capita income, The United Nation’s HDI (Human Development Index) takes into account how income is turned "into education and health opportunities and therefore into higher levels of human development."

HDI ranks countries on three parameters: literacy rate, education access and healthcare. The countries are scored between 0 and 1 based on these three parameters. A country with an HDI index over 0.8 is generally considered developed.

In 2024, 40 countries fit all three criteria, while an additional 20 countries fit two out of three. (So, do we aim to be in those 40 countries in year 2047? Or, do we aim to be in top-60 countries?)

Now, let’s delve into the ground reality in India.

While I can rattle some numbers (thanks to Google/Copilot/Gemini) like, how Indian economy is close to $4 Trillion, forex reserves are $640 Billion and market capitalization is of $5 Trillion (Jan’25), what exactly does that mean to a common man, living in say, Patiala or Pune?

I agree, sound economy is ensuring employment of crores of Indians and thereby the primary needs (well conveyed through Roti, Kapada aur Makaan) are well taken care of, but what about his secondary needs?

Yes, there has been a massive push for infrastructure development all over India in terms of airports, ports, rail and road work. Lakhs of kilometers of highways are constructed bringing cities closer than before. I can talk of Maharashtra; besides the Mumbai-Pune expressway, there is Samruddhi Mahamarg linking Nagpur and Mumbai and many more. 

But once we exit the highway and enter inner roads of any city, we’re surprised by the ‘Unity in diversity’! Well, I’m talking of the roads, full of potholes and congested traffic!

From Solapur, one can reach Pune in 3 hours but then it takes one hour (or much more depending on the traffic congestion severity) to reach Hinjewadi from Hadapsar (both are suburbs of Pune) and this situation (I call it ‘last mile problem’) is seen across all Indian cities. The pot-holed roads become over-flowing rivers after just few minutes of monsoon showers, putting vehicles and commuters in danger zone!

After struggling of an hour or more in traffic as a part of daily commute, when the hapless citizen finally reaches his home, more often than not, there would be electricity outage in his house. Even a few drizzles and the electricity plays hooky! (Nevertheless, I must agree here that the urban citizen is much better off than his rural counterpart in this regard where electricity outage would be for hours!)

Comes morning and he has to worry about the water shortage (even in monsoon) and so call for a tanker for his apartment/society! (Here again, Pune is much better than most of the Marathwada towns which are perennially dependent on water tankers! Tanker mafia..!! (Incidentally, shortage of potable water is going to be a major issue all over India unless it is tackled on war footing)

And what about the rising threat of air pollution; right from Delhi, Kolkata, Kanpur, Mumbai, Bangalore, Hyderabad to Pune and other towns all over India?

So where is the ‘ease of living’? (If at all someone is bothered about it..)

Now I know the answer I heard most of the times.  Inner roads, electricity, water etc. small things don’t come under Central Government (or not even under State) ; they fall under the purview of local body / municipal corporation.  May be true; but does this knowledge help minimize the hapless citizen’s daily woes? Where should the buck stop?

Do citizens living in cities in Developed countries face such issues? On this scale??

Can we compare ‘ease of living index’ of our cities with them and find out how much gap we have to bridge? 

In short, there has to be some consensus, some report, rather a White Paper outlining which parameters, which benchmarks would be considered for a country to be termed as a Developed one. It should show the values of those benchmarks as on date (As-Is) and the target (To-be), considering the YoY inflation till 2047. The proposed white paper should outline specific benchmarks for development, assign accountability at every governance level, and include timelines for periodic reviews. Public consultations and expert panels can ensure its robustness and inclusivity.

This action plan has to have buy-in from the opposition (or at least, invite them for non-partisan discussion on this topic of national interest. There has to be consensus on at least few vital parameters that even in case BJP is not in power say in 2029 or 2034, the then ruling government would ensure implementation of the action plan for designated parameters to transform India into Developed nation) There could be one core committee with multiple sub-committees, depending on the grouping of benchmarks/parameters/criteria.

This action plan (to make India a Developed Nation by 2047) has to be driven right from top to bottom (with feedback/output measurement etc. from bottom to top) and across all states (and all towns/villages) agnostic of who is ruling it, may there be double engine or single engine government! Exemplary commitment (“Nation first”) is needed to execute this action plan of Vikasit Bharat.  

A report by the McKinsey Global Institute adds even more urgency to the narrative. It warned that India has just 33 years before its population ages at the same pace as advanced economies. It means that with a low GDP per capita — just 18% of the World Bank’s high-income threshold — India needs to "get rich before it gets old."

And again, this discussion here is only about the ‘what’ part of the developed country notion.  The ‘how’ part is altogether a different topic. (Though I want to add just one sentence here; as a nation progresses from developing country to a developed country, the conducive economy/work/social environment should enable employment/business opportunities to bulk of the population thereby reducing the freebies doled out.)

Can we expect a white paper (or at least a podcast) on this topic dear to every Indian citizen, from Hon’ble Prime Minister Narendra Modi in near future?

Else ‘Vikasit Bharat’ would remain only as an ever-illusive dream, a mirage, a case of moving target (to year 2067?) or a typical ‘feel-good’ poll-promise never to be fulfilled!

India’s demographic dividend is slipping through its fingers, and the country must act decisively and with the sense of urgency!!

Shiva Engineers – The Pioneers in Food Processing Machinery

 

With the Indian economy galloping post-liberalization in 90’s, FMCG (Fast Moving Consumer Goods) & Food and Beverages industry saw a double-digit growth. The indirect demand saw a phenomenal demand for food processing machinery and allied equipments.

Mr. Arun Kulkarni with his vast experience of working in food processing machinery, sensed the opportunity and started his venture ‘Shiva Engineers’ in 2002 to cater to the ever-rising demand.

Shiva Engineers, under the able leadership of Arun Kulkarni, has been growing in leaps and bounds in last two decades with the vision of ‘Becoming a customer-centric organization globally respected for its deep expertise in delivering end-to-end solutions in food processing machinery’.

The company takes pride in manufacturing of food processing machinery; individual machines as well as custom-built projects (right from Designing, Manufacturing, Installation to Commissioning rightfully called ‘from concept to commissioning’). 

Besides that, it also provides solutions in: 

-Fruit & Vegetable processing machinery (Mango, orange, guava, papaya,  pineapple, pomegranate, citrus/lemon, avocado, preparatory/processing and canning equipment with input capacity from 1 to 15 Tons per hour)

-Tomato puree/ketchup, sauce making and packaging lines 

-Ginger and turmeric processing lines to make flake, powder, paste

-Ginger beer preparation and packaging

-Carrot processing lines and by-products

-Apple, grapes, cherry, strawberry, mulberry, raspberry processing and packing in aseptic bags in drum

-Tamarind processing and packaging equipments/line

-Jackfruit processing and packaging equipments/line

-Coconut processing to make by-products

-Mayonnaise making plant

-Fresh dates packaging and its by-products making line/equipments

-Moringa leaves processing to make powder

-Honey processing lines

-Amala processing to make various by-products like Amla juice, candy, amla murabba, paste, picker, powder, chundha, supari, squash

-Spice and pickle processing and packaging lines

-Fruit crusher, fruit mill / hammer mill  

-Vegetable blancher /cooler / dicing / cubing 

-Pea podder (Pea pilling machine)

-Maize processing

-Snacks processing

-Milk pasteurizer 

-Filling & packaging line

-Thermal processing

-Beverages, Herbals, Ready to eat/ cook projects, Dairy, milk By-products processing machinery 

-Conveyors (roller, belt, screw/slat chain)

-Elevator (screw, belt, bucket) 

-And many more food processing equipments

Why Shiva Engineers –

*One of the leading manufacturers of fruit processing plant in India specializing in turnkey plants for processing fruits and vegetables

*The founder/CMD Mr. Arun Kulkarni, armed with a vast experience of 50+ years, leading the organization from the front 

*The team of qualified engineers with the relevant work experience of successfully executing 100+ turn-key projects/food processing equipments who can fulfil any relevant requirement from any part of the world 

*Time to deliver – Shiva Engineers, owing to its vast experience and expertise, is able to deliver goods/services at a greater speed and with the agreed accuracy/parameters 

*Its solutions ensure reduction in wastage of material and ZERO DEFECTS in production. 

*Being a customer-centric organization, it offers all the possible customization to its customers based on parameters like:

-Capacity

-Applications

-Material used for construction

-Energy Resources

*An ISO 9001-2008 company with innovation ingrained in its DNA. Its office/ manufacturing unit is located in Pune, India, 

*Some of the esteemed customers to whom they have supplied turnkey plants and machinery include Dabur, Patanjali, Alfa Laval, Vimal Agro, Lion Foods etc. All of those plants and machinery are running successfully and to the complete satisfaction of clients.

 

Green Hills Group - Keeping Pune’s hills green!

 

It all started way back in 2004. Few youngsters and few seniors were passionate about mother-nature, about environment, about the ecosystem. They came together and formed a small group called ‘Green Hills Group’.  The motley group had doctors, engineers, bankers, entrepreneurs. But the diverse group was always unanimous on one objective and that was to increase Pune’s green cover, to keep Pune’s hills green. Over the last eighteen years (and counting), this small idea blossomed into a vibrant community of around 125 passionate volunteers taking care of seven hills in and around Pune.

The hills of Chaturshingi, Hanuman tekdi, Vetal tekdi, ARAI hills and Vandevi have been transformed from barren swathes littered with plastic trash into green hills, blossoming trees and biodiversity full of chirping birds, insects and butterflies!

The group has been assiduously maintaining 18,000+ native trees and is targeting to plant, grow and maintain 125,000 trees by year 2025!

Contrary to the popular notion (that planting trees before the onset of monsoon is the only activity), the group has been active throughout the twelve months of a year. The volunteers spend 2-3 hours of every Saturday/Sunday mornings for this noble work.  

Activities like seed collection, planting them in nursery to have saplings, planting saplings on hills in plantation drive, planning/repairing drip system for watering, trench rework, grass cutting, flower collection (‘nirmalya’ including coconut husks and plastic from Chatushringi temple during Navaratri – which would otherwise be a colossal 20,000 kg trash), keeping close watch on wildfire in summer and tree census make their yearly calendar brimming. Add to this the corporate plantation drives, awareness camps, exhibitions, lectures/presentations at colleges and you get the idea!

Owing to pandemic, the last two years had been quite challenging to the group. But the dedication and never-say-die attitude of volunteers saw them planting 4,000 indigenous trees in 2021. Geo-tagging of trees was undertaken, QR codes and Apps were used to collect/consolidate information.

The good work of Green Hills group has won numerous awards and accolades from state government to corporate chieftains to Sayaji Shinde’s Sahyadri Devrai. The group, founded by late Ravi Purandare and Shrikant Paranjape is now led by Sanjay Suryavanshi to achieve its green mission  (‘125,000 trees amidst 25 projects by 2025’).

Wishing Green Hills group best wishes in its noble pursuit!